Klimat inwestycyjny

Uwagi ogólne

W porównaniu z sytuacją sprzed kilku lat wiele się na Ukrainie zmieniło, ale tylko w podejściu i zrozumieniu przedstawicieli niektórych lokalnych władz. Na poziomie przepisów prawa nie ma żadnych postępów. Niektóre samorządy robią, co mogą, aby przyciągnąć inwestorów. Niestety niewiele mają do zaoferowania. Dumnie brzmiące „parki przemysłowe” są jedynie niezagospodarowanym pustkowiem na obrzeżach miast, często bez dostępu do drogi i innych niezbędnych mediów. Inne oferowane tereny to stare fabryki w obrębie miast. Dotychczasowi właściciele na ogół wyobrażają sobie, że są one po adaptacji najlepszym miejscem na nasz biznes. W związku z niedostatkiem działek przemysłowych i potwornie skomplikowaną procedurą zamiany działek rolnych na przemysłowe znalezienie czegokolwiek z unormowaną sytuacją prawną jest niezwykle trudne. Kolejna bariera to rozbudowany system kilkudziesięciu różnego rodzaju inspekcji, straży itd., których jedynym zadaniem jest kontrola wszystkich etapów procesu inwestycyjnego. Brak porozumienia z jedną z nich może skutecznie zahamować naszą inwestycję. Nawet jeżeli mamy bardzo dobre relacje na poziomie przedstawicieli miejscowej administracji samorządowej, to nie przesadza to w niczym sprawy, gdyż niektóre z tych struktur podlegają innym władzom. Jeżeli już uda nam się przebrnąć przez ten etap, napotykamy następne bariery. Wbrew rozpowszechnionym opiniom znalezienie ludzi do pracy na Ukrainie wcale nie należy do łatwych zadań. To, że w danym mieście ludzie są, wcale nie oznacza, że znajdziemy wśród nich poszukiwanych specjalistów. Ostatnie 20 lat trwania w nie do końca zrozumiałej pozycji pomiędzy komunizmem a kapitalizmem, kiedy ludzie, żeby przeżyć, musieli chwytać się różnych profesji, spowodowało, że znalezienie chętnych do pracy w systemie 8-godzinnym przy linii produkcyjnej wcale nie jest łatwe. Jeżeli ktoś pracował na bazarze, w Moskwie na budowie, był taksówkarzem i trudnił się czym popadnie – to przestawienie się na normalne warunki jest niezwykle trudne. Władze nie prowadzą programów aktywizacji zawodowej. Brakuje na to środków, zaś programy finansowane z funduszy europejskich nie wchodzą w grę. Inwestycję bezpieczniej jest zlokalizować w większym mieście, gdzie mamy możliwość większego wyboru. Łatwiej nam też będzie zakwaterować ekipę z Polski, której obecność w pierwszym okresie trwania inwestycji jest niezbędna. Dostępność do podstawowej infrastruktury będzie w tym przypadku miała kluczowe znaczenie. Jeden z bardziej poważnych problemów to prawo pracy, które czyni pozycję pracownika względem pracodawcy niewspółmiernie silną. Pracownik może w każdej chwili porzucić posadę. Istną plagę stanowi ciągłe zmienianie  miejsc pracy. Inwestowanie w szkolenia personelu przypomina z tego powodu marnotrawstwo środków. Problem dotyczy szczególnie przedstawicieli młodszego pokolenia. Perspektywa wynagrodzenia wyższego o 10% jest już wystarczającym pretekstem do zmiany miejsca pracy. Musimy więc pamiętać, by pensje, które oferujemy, były wyższe od średniej w regionie. Taki stan rzeczy rekompensuje niewątpliwie brak tradycji związków zawodowych. Niemniej jednak w miastach wojewódzkich znalezienie personelu w obszarze np. produkcji nie powinno przedstawiać dużych trudności, o ile jednak podkupimy kadrę z innych zakładów pracy. Ważne jest, by pozyskiwać ludzi z prywatnych firm, bez bagażu doświadczeń w państwowych strukturach. Musimy również pamiętać, by to polski personel miał wpływ na obsadę kadrową, unikniemy wtedy niespodzianek w rodzaju pojawienia się układów rodzinnych. Nie powinniśmy ulegać propozycjom zatrudniania kogokolwiek, jeżeli nie jesteśmy do tego przekonani. Kwestią o szczególnym znaczeniu jest samodzielny wybór obsługi prawnej, może to mieć decydujące znaczenie w sytuacjach kryzysowych.

Czy inwestować

W obliczu całego szeregu trudności i niewiadomych potencjalny inwestor staje przed podstawowym problemem podjęcia decyzji o tym, czy dokonać inwestycji. Obraz Ukrainy z punktu widzenia wielkości rynku i potencjału rozwojowego jest zachęcający. Gorzej, gdy dokonamy analizy klimatu inwestycyjnego. Odpowiedź jest prosta. Gdyby wszystko było idealnie, nasz biznes prawdopodobnie nie miałby tu już czego szukać. Przegralibyśmy konkurencję z firmami zachodnioeuropejskimi. Paradoksalnie te wszystkie przeszkody, o których jest mowa na naszych stronach, stwarzają niepowtarzalną szansę dla polskiego biznesu. Przedsiębiorcy z Europy Zachodniej skoncentrowali się jedynie na sektorze finansowym. Stanowi on prawie 70% ogółu inwestycji w gospodarkę ukraińską ostatnich 15 lat. Jeżeli odejmiemy jedną dużą, formalnie niemiecką inwestycję Mittal Steel i ponad 6-miliardową (w USD) pulę środków z Cypru, to wyłania nam się obraz kraju, który w omawianym okresie pozyskał jedynie 3–4 mld USD w sektorze produkcji, przetwórstwa itp. W tym segmencie znaczący udział mają polscy przedsiębiorcy, otwierający swoje często małe zakłady w najbardziej niedostępnych rejonach kraju, podnoszący tym samym ogólny poziom rozwoju gospodarczego obszarów, o których – ma się wrażenie – władze Ukrainy zapomniały. Choćby z tego względu można by było w stosunku do naszych przedsiębiorców oczekiwać ze strony miejscowej administracji czegoś więcej. Niemcy, Francuzi, Anglicy nie są w stanie zrozumieć reguł, które dominują w tutejszym biznesie – my dajemy sobie radę. Przez wiele lat funkcjonowaliśmy w zbliżonym systemie. Być może właśnie dlatego tak wielu Polaków przyjeżdża do pracy w zachodnich firmach działających na Ukrainie. Ten kraj musi się zmienić, jest to jedynie kwestia czasu. Wtedy ci, którzy byli wcześniej, na pewno odbiorą swoją premię.

Minimalny udział kapitału zagranicznego w kapitale zakładowym, wymagany dla uznania przedsiębiorstwa za podmiot z udziałem kapitału zagranicznego, wynosi 10%.
Inwestorom zagranicznym zapewniono wymianę i transfer za granicę zysków z nich pochodzących.
W przypadku zaprzestania działalności inwestycyjnej inwestor zagraniczny ma prawo, w terminie do 6 miesięcy od dnia zaprzestania działalności inwestycyjnej, do zwrotu zainwestowanych wartości:

• w formie materialnej;
• w walucie inwestowania na kwotę faktycznego wkładu inwestycyjnego, bez uwzględnienia opłat celnych;
• dochodów z inwestycji w pieniężnej lub materialnej formie według realnej ceny rynkowej.

Wnoszenie składników majątkowych w postaci aportu do kapitału statutowego, a także wywóz związany z wycofaniem udziału inwestora zagranicznego z podmiotu z udziałem zagranicznym, podlega opodatkowaniu podatkiem VAT i wszelkim rygorom eksportowo-importowym. Możliwe jest stosowanie okresowej deklaracji celnej na okres do 1 roku.

Bliższe informacje na temat warunków inwestowania można znaleźć na stronie internetowej Ministerstwa Gospodarki Ukrainy  www.me.gov.ua w rozdziale „Polityka inwestycyjna – materiały dotyczące inwestycji zagranicznych”.

Polska z Ukrainą ma zawarte umowy międzyrządowe:

• w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie od podatków od dochodu  i majątku, podpisaną 12.01.1993, która weszła w życie 11.03.1994,
• wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, podpisaną 12.01.1993, która weszła w życie 14.09.1993.

Specjalne Strefy Ekonomiczne

Na Ukrainie do 2005 roku istniały Specjalne Strefy Rkonomiczne i terytoria priorytetowego rozwoju. Warunki prowadzenia działalności gospodarczej w SSE były zróżnicowane pod względem:  

• okresu, na który je utworzono,
• objętych ulgami rodzajów działalności,
• zestawu i okresu obowiązywania przyznawanych ulg.

Przyznawane ulgi dotyczyły:

• zwolnień (na różne okresy) i obniżania stawek podatku dochodowego;
• ulg w opłatach gruntowych na okres zagospodarowania działek ziemi;
• ulg w obowiązkowych opłatach na rzecz różnych funduszy (np. Państwowy Fundusz Innowacyjny, Fundusz Ochrony Socjalnej Ludności);
• zwolnień z ceł i podatku VAT towarów (poza akcyzowymi, rolnymi i spożywczymi) importowanych do wykorzystania w produkcji na terenie strefy.

Niestety, ustawą z dnia 25 marca 2005 roku zniesiono wszystkie ulgi przyznane inwestorom w specjalnych strefach ekonomicznych. Dokonano tego bez jakiegokolwiek odszkodowania. Pozostawiono jednocześnie w mocy wszystkie podjęte przez inwestorów zobowiązania dotyczące np. wartości inwestycji, ilości zatrudnionych osób itp. To ewidentne naruszenie reguł odbiło się szerokim echem w środowisku polskich inwestorów, pozostawionych na dodatek samym sobie przez polskie służby dyplomatyczne. Zachowanie rządu ukraińskiego spowodowało duży niesmak i dyskomfort, szczególnie, że większość polskiego biznesu była aktywnie zaangażowana w wydarzenia Pomarańczowej Rewolucji.
Specjalne Strefy Ekonomiczne formalnie jednak istnieją. Od listopada 2005 roku przedsiębiorcy w nich inwestujący mogli korzystać nawet z weksli prostych dla płatności cła i podatku VAT z tytułu importu towarów (z wyjątkiem podlegających akcyzie i z grupy 1-24 UKTZED) w ramach realizacji projektów inwestycyjnych, dla wykonywania operacji, o których mowa w art. 231 Kodeksu celnego Ukrainy. W ostatnim czasie jednak i ta możliwość, dająca realne szanse na odroczenie płatności dla przedsiębiorców, którzy importują materiały zaopatrzeniowe do produkcji na terenie stref i eksportują wyprodukowane z tych materiałów wyroby, przestała istnieć.


Uwarunkowania regionalne inwestycji

Nie istnieją pod tym względem szczególne różnice, ale o kilku rzeczach warto pamiętać:

Miasto Kijów i okolice stanowią mało atrakcyjne miejsce dla różnego rodzaju działalności produkcyjnej. Rynek pracy jest mocno „przebrany” i pod względem stawek ponaddwukrotnie przewyższa pozostałe części kraju. Jest to z kolei najlepsze miejsce na lokalizację dla branż nieprodukcyjnych. W przeciwieństwie do Polski i innych krajów UE na Ukrainie przewaga Kijowa nad pozostałymi dużymi ośrodkami jest wręcz miażdżąca. Kijów to jedyne miejsce na lokalizację usług (finanse, reklama, handel itp.). Jedyne zagrożenie to braki powierzchni biurowej i coraz trudniejszy dostęp do przygotowanej kadry. Przy apokaliptycznych scenach na granicy i praktycznie porównywalnych kosztach za przejazd autem i przelot samolotem do Warszawy – Kijów jest najbardziej dostępnym miastem. Niewątpliwą przewagą Kijowa jest niewielka (stosunkowo) dokuczliwość różnego rodzaju administracji i inspekcji. Liczna reprezentacja biznesu z Europy Zachodniej wytworzyła u przedstawicieli służb kontrolnych podejście zdroworozsądkowe. W Kijowie da się ponadto normalnie żyć, jest tu niezbędna infrastruktura i szczególnie w miesiącach jesienno-zimowych można się ustrzec nastrojów silnej depresji.

Inwestowanie w Ukrainie Zachodniej ma sens tylko wówczas, gdy nie planujemy ekspansji na pozostałe części Ukrainy. Łatwość, z jaką przychodzi nam porozumienie się w języku polskim, staje się z czasem przeszkodą do dalszej ekspansji na rosyjskojęzyczne części kraju oraz te, gdzie języka polskiego już nikt nie rozumie. Lwów stanowi zaledwie 2,5% rynku Ukrainy. Polskim firmom, które ulokowały się na tym terenie, w zasadzie nie udało się odnieść sukcesu w całej Ukrainie Dodatkowo należy pamiętać, że dokładnie z tych samych przyczyn, dla których ciężko jest znaleźć pracownika w polskich powiatach przygranicznych, również w ukraińskiej strefie przygranicznej możemy mieć z tym istotne problemy. Zbyt długo miejscowa ludność żyła tu z granicy. Ceny biur we Lwowie (o ile takie uda się takie znaleźć) niewiele różnią się od kijowskich, a infrastruktura miasta przypomina wiek XIX.

Duże ośrodki przemysłowe Ukrainy Wschodniej są przede wszystkim doskonałym rynkiem zbytu. Stanowią zaplecze dużych grup polityczno-biznesowych, które przejmują większość znajdujących się tutaj przedsiębiorstw i organizują życie gospodarcze. Jeżeli jesteśmy pewni, że naszą działalnością nie wejdziemy nikomu w drogę, możemy planować nasz biznes. Sytuacja ma jednak charakter dynamiczny. Ukrainę czekają zapewne w najbliższych latach  procesy silnej regionalizacji, gdzie od lokalnych władz będzie zależało naprawdę dużo. Trudno dzisiaj sobie wyobrazić, jaka będzie wtedy pozycja inwestora w sytuacjach konfliktowych. Rosyjski biznes próbujący zbudować tu między innymi sieci handlowe był zmuszony wycofać się, nie osiągnąwszy zamierzonych celów. Ponadto regiony te charakteryzują się monolityczną strukturą zasobów kadrowych. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że mamy tu liczne grupy górników i metalurgów z jednej strony oraz mniej liczne środowisko oligarchów. Większość pracowników funkcjonuje tu dalej w państwowych zakładach pracy lub tych, które wchodzą w skład dużych «grupirowek», ale pod względem zarządzania niczym się od państwowych nie różnią. Pod tym względem sytuacja lepiej przedstawia się już w Ukrainie Zachodniej, gdzie prywatne formy są bardziej rozpowszechnione.

Rejony Ukrainy Centralnej to duży obszar z grupą średniej wielkości miast od 250 tys. do 500 tys. mieszkańców (Tarnopol, Czernichów, Czerkasy, Chmielnicki , Żytomierz, Winnica itd.), gdzie lokalne władze, nie dysponując zapleczem w postaci dużego przemysłu, bardziej życzliwie odnoszą się do przybyłych inwestorów. Nie należy jednak bezkrytycznie podchodzić do propozycji lokowania biznesu w proponowanych przez nie specjalnych strefach i parkach przemysłowych. Niekiedy ich lokalizacja jest podyktowana subiektywnymi względami i nie gwarantuje dostępu np. do właściwie przygotowanej siły roboczej. Najlepiej biznes jest umiejscowić tam, gdzie lokalne władze mogą pochwalić się już konkretnymi osiągnięciami, a nie tylko wskazaniem bliżej nieokreślonego terenu bez infrastruktury. Najlepsze pod tym względem są opinie inwestorów już funkcjonujących. Ich pomoc i porady mogą okazać się dla nas bardzo pomocne.


Struktura właścicielska inwestycji

Do niedawna najbardziej rozpowszechnioną formą było tworzenie wspólnych przedsiębiorstw polsko-ukraińskich. Obecnie praktyka ta należy do rzadkości. Dominuje  model jednorodny, w którym występuje jeden inwestor. Jeśli weźmiemy pod uwagę doświadczenia polskiego biznesu, okaże się, że taka formuła sprawdza się najlepiej i pozwala uniknąć niepotrzebnych napięć. Nie istnieją też żadne przesłanki, które by uzasadniały model mieszany. Proces ten znamy z Polski, gdzie kapitał zachodni w końcu lat 90. ujednolicił strukturę właścicielską.

”Krysza”

Pojecie bardzo popularne, szczególnie w latach 90., oznaczające w dosłownym tłumaczeniu dach, pod osłoną którego można spokojnie prowadzić biznes. Najbardziej popularny model kryszy polegał na tym, że jakaś bardzo wpływowa persona w strukturach miejscowej władzy w zamian za określone wynagrodzenie albo udział w biznesie gwarantowała bezpieczeństwo i poprawność relacji z miejscową administracją. Proceder polegał na tzw. opłacaniu się za możliwość prowadzenia biznesu. Aktualnie na Ukrainie nie istnieje potrzeba odwoływania się do ochrony kryszy, by móc spokojnie prowadzić swój biznes. Stałym elementem tego mechanizmu byli na ogół byli oficerowie milicji i inni przedstawiciele systemu, którzy po upadku systemu musieli wygospodarować sobie miejsce w nowej rzeczywistości. Jedyne, co potrafili, to właśnie tego typu usługi, przy czym ofiarą padały wszystkie firmy bez względu na pochodzenie kapitału. Jedną z form jej działania była rozbudowa w przedsiębiorstwie systemu tzw. bezpieki (pracownicy etatowi). Niektórzy polscy przedsiębiorcy nie posiadający aktualnej wiedzy wręcz sami angażują się w znalezienie właściwych kontaktów, gwarantujących bezpieczeństwo inwestycji. My tej formy nie polecamy, dlatego że jest ona zbędna, anachroniczna i szkodliwa. Decydując się na tego typu zależność, trudno nam będzie się później uwolnić od opiekunów, którzy, raz poczuwszy zapach pieniędzy, będą starali się za wszelką cenę udowodnić swoją przydatność. Jeżeli prowadzimy nasz biznes zgodnie z normami prawa, nic nam nie grozi, a chętnym na wyciąganie od nas pieniędzy najlepiej pokażmy drzwi. W żadnym wypadku nie wolno rozpocząć spirali opłacania się za załatwianie czy przyspieszanie różnych spraw. Jeżeli zapłacimy raz – kolejka chętnych będzie długa. Na początku może być to męczące, ale potem się zwraca. W żadnym wypadku nie możemy dopuścić do tego, by przedstawiciel kryszy został naszym ekspertem od zatrudniania personelu czy wyboru partnerów biznesowych. W ostatnich latach, w związku z decentralizacją systemu władzy i wykreowaniem się modelu wielopartyjnego, sytuacja na poziomie regionalnym bardzo się skomplikowała. Trudno jest ustalić, jakiej frakcji politycznej podlega konkretna służba i z kim trzeba rozmawiać. Najlepiej na wszelki wypadek unikać zbyt ścisłych kontaktów ze światem polityki. Może się okazać, że zamiast sobie pomóc, narazimy się innym, o wiele bardziej wpływowym kręgom .

 

Wnioski dla inwestora

Jeżeli chcemy, by nasze przedsiębiorstwo było konkurencyjne właśnie ze względu na nową jakość w zarządzaniu, to musimy znaleźć dyrektora, który będzie umiał zbudować swoją pozycję człowieka silnego bez uciekania się do tego wszystkiego, o czym przed chwilą była mowa. W tym miejscu zasadne wydaje się zwrócenie uwagi na:

• Zachowanie twardych relacji w stosunku do współpracowników. Jakiekolwiek okazywanie słabości i rozterek będzie bezlitośnie wykorzystane. Spoufalanie się może mieć fatalne następstwa. Skracanie dystansu – co w tradycji zachodnioeuropejskiej jest przyjęte – tutaj zostanie odebrane jako przyzwolenie na „wejście na głowę”. Odbudowa autorytetu jest (ze względu na jego niemerytoryczność) niezwykle trudna.
• Utrzymanie pełnej kontroli nad doborem kadr. Pozostawienie tej działki miejscowym kierownikom skończy się tym, że przyjęci przez nich pracownicy w pierwszej kolejności będą lojalni właśnie w stosunku do nich.  
• Unikanie zatrudniania na kierownicze stanowiska ludzi z tradycją pracy w państwowych zakładach, organizacjach partii komunistycznej i komsomołu. Wtedy będziemy mieli sytuację, w której będą oni mogli w pełni kontrolować podległą sobie jednostkę organizacyjną, tylko my nie będziemy z tego mieli żadnego pożytku.
• Warto również zwrócić uwagę na specyficzny zakres pojęcia własności. Na Wschodzie przywykło się uważać, że jedynie rzeczy osobistego użytku, jak również te, które da się przypisać do konkretnej osoby, stanowią przedmiot własności. Traktowanie jako czyjejś własności majątku przedsiębiorstwa ma tutaj stosunkowo niedługą tradycję. W efekcie takie wartości jak czas pracy, niektóre urządzenia, np.  służbowe auto, telefon oraz wiele innych rzeczy w zależności od specyfiki firmy – stanowią dobro wspólne. W Polsce zjawisko to również występuje, niemniej jego zakres i stopień społecznej akceptacji jest nieporównywalny. Niskie zarobki zmuszają ludzi do szukania dodatkowych zajęć. Wykonywanie dwóch lub więcej prac jest dość powszechne i nikogo nie dziwi.

Marian Przeździecki